Dạy Bạn Cách Lựa Chọn Phật Quán Thế Âm Bồ Tát.

Quán Thế Âm Bồ Tát là một trong những đề tài được thể hiện nhiều nhất trong nghệ thuật chạm khắc phỉ thuý.

Từ Quán Âm viên quang trang nghiêm, Quan Âm áo trắng thanh tịnh, Quan Âm đọc kinh, Quan Âm cưỡi rồng, Quan Âm nằm nghiêng trên đài sen cho đến những hình tượng mang tính dân gian khác, mỗi tạo hình đều có ngôn ngữ nghệ thuật và ý nghĩa riêng.

Tuy nhiên khi mua một mặt Quán Âm phỉ thuý, điều quan trọng không phải chỉ là chọn đúng tên hình tượng hay nghe ý nghĩa cát tường.

Một tác phẩm thực sự có giá trị phải đồng thời xét chất lượng phỉ thuý, màu sắc, độ trong, cấu trúc, khuyết điểm, tỷ lệ tạo hình, trình độ chạm khắc và đặc biệt là thần thái của khuôn mặt. Trong giới chơi tượng Quán Âm phỉ thuý thường có cách nói ngắn gọn là xem Quán Âm phải xem diện.

Câu này rất đáng để người mới ghi nhớ.

Diện chính là khuôn mặt của Quán Âm.

Với một chiếc vòng tay phỉ thuý, người ta có thể tập trung nhiều vào chủng, nước, màu và độ sạch.

Nhưng với một pho tượng hay mặt dây Quán Âm, vật liệu đẹp mới chỉ là một nửa câu chuyện. Người thợ phải biến một khối khoáng vật vô tri thành hình tượng có thần.

Khuôn mặt chính là nơi khó che giấu trình độ của người chạm nhất.

Một tác phẩm có phần áo, mây, hoa sen hay rồng được chạm rất cầu kỳ nhưng gương mặt Quán Âm thô cứng, mất cân đối thì tổng thể vẫn khó được coi là một tác phẩm chạm tốt.

Khi xem diện trước tiên hãy nhìn tổng thể từ chính diện thay vì lập tức phóng đại từng đường nét.

Một gương mặt đẹp phải cho cảm giác cân đối ngay từ cái nhìn đầu tiên.

Trán, lông mày, mắt, mũi, miệng, cằm phải nằm trong một bố cục hài hòa.

Hai bên mặt không nhất thiết phải đối xứng cơ học tuyệt đối vì nghệ thuật chạm khắc cần sự tự nhiên, nhưng tuyệt đối không được tạo cảm giác lệch mặt, méo miệng, mắt cao mắt thấp hoặc mũi nghiêng một cách vụng về.

Đôi mắt đặc biệt quan trọng.

Quán Âm trong thẩm mỹ Á Đông thường được thể hiện với ánh mắt hơi hạ xuống, bình hòa và tĩnh tại.

Đường mắt phải mềm, sạch và có độ chuyển. Nếu mắt bị khoét quá sâu, quá sắc hoặc hai mắt không cùng hướng, thần thái rất dễ chuyển từ từ bi sang dữ hoặc đờ đẫn.

Đây là một trong những khác biệt dễ nhận thấy nhất giữa người thợ có khả năng tạo thần và người thợ chỉ biết tạo hình.

Mũi phải ngay ngắn và có khối.

Một lỗi khá thường gặp ở hàng chạm phổ thông là sống mũi bị làm thành một đường gồ cứng, cánh mũi thiếu chuyển tiếp hoặc đầu mũi quá lớn.

Miệng cũng vậy. Một đường môi rất nhỏ nhưng chỉ cần sâu thêm hoặc lệch đi một chút đã có thể thay đổi toàn bộ biểu cảm.

Tượng đẹp thường không cần thể hiện nụ cười rõ ràng mà chỉ cần khóe môi mềm và tự nhiên đã tạo được cảm giác an tĩnh.

Sau khuôn mặt hãy nhìn bàn tay.

Trong điêu khắc tượng người, khuôn mặt và bàn tay là hai nơi rất dễ nhận ra trình độ của người thợ.

Những ngón tay đẹp cần có tỷ lệ, có phương hướng và liên kết tự nhiên với bàn tay.

Hàng chạm kém thường xuất hiện bàn tay giống một khối, ngón quá to, dính vào nhau hoặc tư thế cầm pháp khí thiếu tự nhiên.

Với Quán Âm cầm bình tịnh thủy, kinh quyển, cành dương liễu hay kết thủ ấn, sự chính xác của bàn tay ảnh hưởng rất lớn đến tổng thể.

Tiếp theo hãy xem tỷ lệ cơ thể.

Đầu không nên quá lớn hoặc quá nhỏ so với thân.

Vai, cổ, cánh tay và tư thế ngồi phải liên kết thành một chuyển động thống nhất.

Đối với Quán Âm ngồi đài sen, đường thân cần vững nhưng không cứng.

Với Quán Âm nằm nghiêng, độ khó lại cao hơn bởi người thợ phải tạo được cảm giác thư thái trong một bố cục bất đối xứng.

Quán Âm cưỡi rồng hoặc những đề tài có nhiều cảnh vật càng phức tạp hơn vì người thợ vừa phải giữ Quán Âm là chủ thể, vừa phải bố trí rồng, mây, sóng và các chi tiết phụ sao cho không tranh mất thần của nhân vật chính.

Đây cũng là điểm cần phân biệt giữa nhiều chi tiết và tay nghề cao.

Chạm nhiều không đồng nghĩa với chạm giỏi. Một tác phẩm đầy rồng, mây, hoa sen, pháp khí và đường nét nhưng bố cục rối vẫn có thể chỉ là hàng chạm phổ thông.

Người thợ giỏi biết chỗ nào cần chạm, chỗ nào phải để trống và đặc biệt biết tận dụng màu sắc tự nhiên của nguyên liệu.

Một mảng xanh có thể trở thành áo, lá sen hoặc cảnh vật.

Một phần hoàng phỉ có thể được giữ lại làm mây, hào quang hay chi tiết phụ.

Đó chính là nghệ thuật tùy hình theo liệu, tức dựa vào chính đặc điểm của miếng phỉ thuý để thiết kế tác phẩm thay vì ép nguyên liệu phải phục vụ một mẫu có sẵn.

Kỹ thuật chạm tốt còn thể hiện ở các đường chuyển.

Quan sát nơi tiếp giáp giữa mặt và tóc, cổ và áo, bàn tay và pháp khí, thân tượng và đài sen.

Hàng chạm tốt thường có chuyển tiếp mềm, độ sâu hợp lý và các lớp trước sau rõ ràng.

Hàng chạm kém thường dùng những rãnh sâu để chia hình một cách máy móc.
Nhìn xa có vẻ nhiều chi tiết nhưng nhìn gần sẽ thấy đường chạm cứng, cạnh sắc, thiếu chiều sâu và các bộ phận giống như được ghép lại thay vì sinh ra từ cùng một khối.

Đừng bỏ qua mặt sau.

Một tác phẩm tốt thường được xử lý cả phía sau để tổng thể hoàn chỉnh. Không nhất thiết mặt sau phải chạm cầu kỳ như mặt trước, nhưng đường nét cần sạch, đánh bóng tốt và không để lại những vùng xử lý cẩu thả.

Một vấn đề quan trọng khác là phải phân biệt nghệ thuật chạm khắc với việc dùng chạm khắc để che khuyết điểm.

Phỉ thuý tự nhiên thường không hoàn hảo.

Người thợ có thể tận dụng đường chạm để loại bỏ hoặc tránh một số phần không đẹp, đây là kỹ thuật hợp lý.

Nhưng người mua cần cảnh giác khi một khu vực bất thường lại được chạm quá sâu hoặc quá phức tạp.

Có trường hợp đường chạm được bố trí theo khe nứt, bông hoặc tạp chất nhằm làm chúng khó nhận ra hơn.

Vì vậy khi mua tượng Quán Âm đừng chỉ nhìn mặt trước dưới ánh đèn cửa hàng.

Hãy soi nghiêng, soi cạnh và quan sát cả mặt sau.

Chất lượng nguyên liệu vẫn là nền tảng quyết định giá trị.

Cùng một trình độ chạm, một mặt Quán Âm có chất phỉ thuý mịn, độ trong tốt, ánh ngọc đẹp, màu sạch và ít khuyết điểm thường có giá trị cao hơn rất nhiều so với một mặt có cấu trúc thô và nhiều tạp.

Nhưng cũng không nên áp dụng tư duy càng trong càng tốt một cách tuyệt đối.

Đối với tượng chạm, đôi khi một miếng phỉ thuý có màu phân bố đặc biệt lại cho người thợ khả năng sáng tạo mà một miếng hoàn toàn không màu không có được.

Màu cũng phải xem cách sử dụng.

Nếu Quán Âm có một phần xanh tập trung đúng vào áo hoặc cảnh vật, đó có thể là một lợi thế lớn.

Nhưng nếu màu đẹp nằm ở vị trí khiến khuôn mặt bị chia màu thiếu thẩm mỹ thì giá trị nghệ thuật có thể giảm.

Một người thợ giỏi thường tính toán ngay từ lúc đặt mẫu để phần nguyên liệu đẹp nhất xuất hiện ở vị trí thích hợp nhất.

Độ dày cũng rất đáng quan tâm.

Không nên chỉ nhìn ảnh chính diện rồi đánh giá. Hai mặt Quán Âm nhìn từ phía trước gần giống nhau nhưng một mặt dày, đầy đặn, tạo khối tốt có thể cần lượng nguyên liệu lớn hơn đáng kể so với một mặt rất mỏng.

Độ dày còn cho phép người thợ tạo phù điêu sâu và thể hiện không gian trước sau.

Tuy nhiên dày không tự động có nghĩa là đắt hơn.

Tỷ lệ giữa chiều dài, chiều rộng, độ dày và thiết kế mới là điều cần xét.

Khi mua Quán Âm phỉ thuý cũng nên kiểm tra kỹ những vị trí dễ tổn thương như đầu ngón tay, mũi, tai, pháp khí, cạnh ngoài, lỗ xỏ dây và những phần chạm nổi.

Một vết nứt chạy qua khuôn mặt hoặc thân chính thường đáng lưu ý hơn một khuyết điểm nhỏ nằm ở vùng phụ.

Đặc biệt không nên nhầm đường chạm với đường nứt. Có thể dùng ánh sáng truyền qua và quan sát ở nhiều góc để phân biệt rõ hơn.

Về giá, gần như không thể xây dựng một bảng giá cố định cho Quán Âm phỉ thuý chỉ dựa vào kích thước.

Hai mặt cùng cao 50 mm có thể chênh nhau từ nhiều lần đến hàng chục lần, thậm chí hơn, tùy nguyên liệu và nghệ thuật chế tác.

Phân khúc phổ thông thường sử dụng vật liệu có cấu trúc tương đối thô, độ trong thấp, màu nhạt hoặc không nổi bật, chạm máy kết hợp hoàn thiện thủ công.

Giá có thể từ vài triệu đến vài chục triệu đồng tùy món.

Khi nguyên liệu tốt hơn, chất mịn hơn, có nước, màu đẹp, hình thể cân đối và chạm khá, mức giá có thể bước sang hàng chục đến hàng trăm triệu đồng.

Những tác phẩm sử dụng phỉ thuý chất lượng cao, màu đẹp, kích thước lớn, ít khuyết điểm và được nghệ nhân có tay nghề thực hiện có thể đạt hàng trăm triệu, hàng tỷ đồng hoặc cao hơn. Những con số này chỉ nên hiểu là khung minh họa rất rộng, không phải bảng định giá thị trường.

Đặc biệt không nên nghĩ rằng tiền công chạm luôn tỷ lệ thuận với số lượng đường chạm.

Với hàng sản xuất số lượng lớn, công nghệ CNC và máy chạm có thể tạo ra những mẫu rất phức tạp với chi phí tương đối thấp.

Giá trị của chạm thủ công cao cấp nằm ở thiết kế riêng theo nguyên liệu, khả năng tạo thần, xử lý tỷ lệ, tạo chiều sâu, sửa từng đường nét và hoàn thiện bề mặt.

Một Quán Âm nhìn tưởng rất đơn giản nhưng khuôn mặt có thần, đường áo thanh thoát và bố cục chuẩn có thể khó thực hiện hơn một mẫu kín đặc hoa văn.

Khi đứng trước một mặt Quán Âm phỉ thuý, hãy tạm quên giá bán và nhìn khuôn mặt trước.

Nếu diện không đẹp, đừng để màu xanh hay lời giới thiệu về chủng nước khiến mình bỏ qua.

Sau đó nhìn tỷ lệ toàn thân, bàn tay, áo, đài sen và các chi tiết phụ.

Tiếp tục kiểm tra bố cục có tận dụng được màu của nguyên liệu hay không. Sau đó mới đánh giá chủng, nước, màu, độ sạch, độ dày và khuyết điểm.

Cuối cùng mới xét trình độ hoàn thiện và mức giá.

Nếu mua ở phân khúc giá trị cao, giấy kiểm định của một phòng giám định đáng tin cậy rất quan trọng để xác nhận vật liệu và tình trạng xử lý trong phạm vi mà chứng thư công bố.

Nhưng giấy kiểm định không thể thay bạn đánh giá nghệ thuật.

Chứng thư có thể giúp trả lời đây có phải jadeite/phỉ thuý và có dấu hiệu xử lý hay không tùy hệ thống kiểm định, nhưng không thể quyết định khuôn mặt Quán Âm có thần hay không, bố cục có đẹp hay không và tay nghề người thợ đáng giá bao nhiêu.

Cũng cần thận trọng với những lời quảng cáo gắn hình tượng Quán Âm với công dụng chắc chắn như đeo sẽ phát tài, cầu gì được nấy hay có thể thay đổi vận mệnh.

Những ý nghĩa như bình an, từ bi, trí tuệ, cát tường hay tài lộc nên được hiểu trong phạm vi tín ngưỡng, văn hóa và biểu tượng truyền thống.

Giá trị vật chất của một tác phẩm phỉ thuý cuối cùng vẫn phải trở về với chất lượng nguyên liệu, tính tự nhiên, trình độ chế tác, thẩm mỹ và thị trường.

Một mặt Quán Âm phỉ thuý thực sự đẹp thường không cần quá nhiều chi tiết để gây ấn tượng. Khi nhìn vào khuôn mặt thấy thanh tịnh, nhìn xuống thân tượng thấy tỷ lệ thuận mắt, nhìn đường chạm thấy mềm mà có lực, nhìn nguyên liệu thấy người thợ hiểu viên ngọc và biết giữ lại những gì đáng giữ, đó mới là sự kết hợp giữa ngọc và công.

Vì vậy người mua Quán Âm phỉ thuý nên nhớ một trình tự rất thực tế: trước tiên xác định phỉ thuý có đáng mua hay không, tiếp đến xem diện, xem hình, xem công, xem khuyết điểm rồi cuối cùng mới xem giá.

Đối với hình tượng Quán Thế Âm, một miếng phỉ thuý đẹp có thể tạo nên giá trị của nguyên liệu, nhưng chỉ một đôi mắt chạm sai hoặc một khuôn mặt thiếu thần cũng đủ làm giảm đáng kể giá trị của cả tác phẩm.

Ngược lại, khi nguyên liệu tốt gặp đúng người thợ, khuôn mặt an tĩnh, tỷ lệ hài hòa, đường chạm tinh tế và màu sắc được sử dụng đúng chỗ, món phỉ thuý khi ấy không còn đơn thuần là một mặt trang sức mà trở thành một tác phẩm điêu khắc thu nhỏ có giá trị thưởng ngoạn lâu dài.

[Ruby Stone sưu tầm và tổng hợp]