Ngọc Cẩm Thạch Sơn Thuỷ Là Gì ?
Ngọc cẩm thạch sơn thuỷ là một nhóm biến thể đa khoáng thuộc dòng họ jadeite có hiệu ứng thị giác đặc biệt: màu lục trong suốt hoặc bán trong suốt đan xen với những dải, khối hoặc vùng trắng – ngọc – xanh nhạt, tạo nên cảm giác như cảnh núi (sơn) và nước – mây (thuỷ) đang ẩn hiện trong lòng ngọc.
Điểm nhận diện cốt lõi là độ trong, nước cao, kèm các “mảng cảnh” tự nhiên phân bố hài hoà, tạo ấn tượng như một bức tranh thuỷ mặc thu nhỏ.
Thuật ngữ “sơn thuỷ” không chỉ mô tả màu, mà ám chỉ hiệu ứng không gian: lớp màu trong vắt như hơi sương, tạo chiều sâu hình học khi ánh sáng xuyên qua mạng lưới thớ tinh thể.
Vì vậy, một viên sơn thuỷ đẹp không phải có màu đậm, mà phải có tính cảnh, tính không khí, bố cục tự nhiên và mức độ trong sáng đủ để ánh sáng “chạy” qua.
Ngọc cẩm thạch sơn thuỷ là một dạng biểu hiện đặc thù trong họ jadeite, nơi sự tổ hợp tinh thể đa pha tạo ra hiện tượng cảnh học (scenic phenomenon) quan sát được bằng mắt thường. Điểm cốt lõi không nằm ở màu sắc mà ở cấu trúc vi mô.
Hiệu ứng “sơn” và “thuỷ” thực chất là hệ quả của sự tương tác giữa vật chất bán trong suốt và các vùng có chỉ số khúc xạ khác biệt trên quy mô micro đến nano.
Về mặt khoáng học, jadeite là khoáng vật thuộc nhóm pyroxene, công thức NaAlSi₂O₆, kết tinh trong hệ đơn tà.
Trong sơn thuỷ, jadeite không xuất hiện đơn lẻ mà đồng kết tinh với albite, actinolite, tremolite hoặc các khoáng aluminosilicate dạng vảy. Sự đồng kết tinh này tạo ra một hệ vật liệu đa pha (polyphase aggregate) với sự biến thiên chỉ số khúc xạ RI trong khoảng 1.65–1.68 giữa các pha, dẫn đến hiện tượng tán xạ ánh sáng không đồng nhất. Chính hiện tượng tán xạ vi mô này tạo nên vùng mờ, loang, “khói” – yếu tố cấu thành phần “thuỷ”. Phần “sơn” xuất hiện khi các khoáng có cấu trúc sợi hoặc vảy định hướng trong không gian, tạo thành những dải cảnh mềm tương tự sương bảng lãng.
Sự hình thành sơn thuỷ diễn ra trong môi trường biến chất áp suất cao, thường nằm ở rìa các khối serpentinite bị metasomat hóa bởi dung dịch giàu Na và Al. Khi dung dịch này thấm vào đá gốc, nó thay đổi toàn bộ mạng lưới silicate ban đầu.
Điều kiện P–T lý tưởng cho jadeite nguyên sinh thường ở khoảng 300–500 MPa và 300–600°C. Tuy nhiên để hình thành sơn thuỷ, môi trường phải dao động theo chu kỳ, tức sự thăng giáng nhiệt và áp lực phải đủ để tạo ra các pha phụ nhưng không phá vỡ cấu trúc hạt mịn.
Nhịp điệu kết tinh này khiến jadeite nguyên sinh phát triển xen lẫn albite thứ sinh, tạo nên gradient cấu trúc mà ta thấy dưới kính hiển vi phân cực.
Đặc điểm quan trọng nhất của sơn thuỷ không phải màu mà là độ hạt. Các tinh thể jadeite trong dòng này thường thuộc cỡ microcrystalline, kích thước hạt nhỏ và khít, cho phép ánh sáng truyền qua ở mức độ sâu. Khi ánh sáng lọt vào, sự tán xạ bên trong khiến cảnh thay đổi theo góc nhìn.
Đây là hiện tượng anisotropic scattering – hiện tượng tán xạ ánh sáng theo hướng phụ thuộc vào sự định hướng vi cấu trúc. Một viên sơn thuỷ tự nhiên luôn thể hiện đặc tính này: khi nghiêng đá, cảnh “dịch chuyển”, độ sâu thay đổi, mảng sáng tối thay đổi tự nhiên. Các vùng cảnh “thở” nhờ sự chênh lệch RI vi mô giữa jadeite và albite.
Một viên sơn thuỷ đẹp phải hội đủ ba yếu tố:
Tính thuỷ: độ trong càng cao, ánh sáng càng dễ xuyên qua, tạo cảm giác hồ nước sâu thẳm. Tinh thể jadeite tinh khiết, hạt cực mịn, hầu như không tạp.
Tính cảnh: bố cục tự nhiên hài hoà. Những mảng trắng – xanh – mờ phải phân bố như sương mù, không lốm đốm hoặc “bẩn”. Những đường cảnh mềm, cong, không đứt gãy.
Tính khí: viên đá phải có “không khí” bên trong, tức cảm giác linh động khi nghiêng dưới ánh sáng. Nếu nhìn tĩnh mà thấy cảnh thay đổi theo góc độ, đó là viên đá có giá trị cao.
Ngoài ba yếu tố chính, giới chơi còn đánh giá sự sạch tỳ vết, độ mịn bề mặt sau mài, độ đồng nhất lõi tinh thể và “hồn” tự nhiên khi nhìn tổng thể.
Sơn thuỷ là dòng hiếm trong cẩm thạch vì nó không dựa vào màu đậm hay độ bảo hoà, mà dựa vào cảm giác không gian. Khi nhìn vào viên sơn thuỷ, mắt người có xu hướng cảm nhận lớp cảnh theo chiều sâu, tạo hiệu ứng thị giác tương tự tranh thuỷ mặc cổ điển: có lớp nền, có lớp giữa, có lớp tiền cảnh. Điều này biến từng viên thành một tác phẩm độc bản.
Khác với lục hoàng, lục mốc, lục bảo hoà vốn dựa vào màu mạnh, sơn thuỷ dựa vào độ trong – độ thoáng – độ êm, vì vậy nó nặng về chất “thiền” và “tĩnh”. Giá trị của nó không phô trương mà mang sự tinh tế của người hiểu chất đá.
Vấn Nạn Xử Lý Vòng Cẩm Thạch Sơn Thuỷ Hàng Loạt:
Sơn thuỷ là một biến thể phụ thuộc vào độ trong, độ sạch và bố cục cảnh tự nhiên. Ba yếu tố này rất khó xuất hiện đồng thời trong đá thô, vì vậy tỷ lệ đá sơn thuỷ đẹp đạt chuẩn cao là vô cùng thấp.
Độ hiếm này tạo động lực kinh tế khiến nhiều xưởng tẩy – tẩm – nhuộm để nâng chất lượng:
Tẩy axit để làm sạch tạp trắng đục, tạo cảm giác “cảnh” thoáng hơn
Tẩm polymer để lấp lỗ, tăng độ trong như “nước hồ”
Nhuộm xanh nhạt để cân bằng các vùng cảnh cho hài hoà
Vì những can thiệp này mang lại hiệu ứng thị giác nhanh và rẻ, nên hiện nay thị trường sơn thuỷ nguyên bản rất ít
Sơn thuỷ thường xuất hiện trong các khối jadeite có hạt mịn nhưng lẫn tạp. Tạp này làm giảm độ trong và phá vỡ “không khí” của cảnh. Khi gặp tạp dạng hạt rời hoặc khe nhỏ, axit dễ dàng “ăn” vào cấu trúc, còn polymer dễ dàng “chui” vào các khoảng rỗng ấy.
Chính vì cấu trúc vốn hơi xốp hơn so với thuỷ tinh chủng, sơn thuỷ dễ trở thành mục tiêu xử lý. Đá càng trong – càng sạch – càng đẹp thì khả năng bị tẩy – tẩm trước đó lại… càng cao.
Các dạng xử lý hiện nay chủ yếu phá vỡ hệ tán xạ này. Khi bị tẩy axit, các pha nhẹ bị hòa tan một phần, tạo ra lỗ xốp.
Khi tẩm polymer, các lỗ xốp bị lấp bởi vật liệu hữu cơ kết dính có RI khoảng 1.54–1.56.
Chỉ số khúc xạ thấp hơn nhiều so với jadeite khiến cảnh trở nên chết và đồng đều.
Vì polymer không mang khả năng tán xạ tinh thể, hiệu ứng anisotropic scattering biến mất, cảnh không còn thay đổi theo góc nhìn.
Do polymer lấp toàn bộ khe vi mô, độ dẫn nhiệt giảm khiến đá ấm lên nhanh khi chạm tay. Trên kính hiển vi, cấu trúc đặc trưng bị mất, thay vào đó là hình ảnh “mịn giả”, đồng nhất bất thường.
Thị trường cẩm thạch có các cấp độ xử lý A – B – C:
A: tự nhiên hoàn toàn
B: tẩy axit + tẩm polymer
C: nhuộm xanh – nhuộm tím – nhuộm đen + tẩy + tẩm
Vấn đề không nằm ở chỗ “xử lý có xấu không”, mà ở chỗ người bán không nói thật.
Nếu công khai đây là hàng B hay C, giá tương ứng thấp hơn hàng A ( cả nhà nên yêu cầu giấy kiểm định ra type A, kể cả ghi chung chung natural cũng không được lấy)
Những can thiệp nhân tạo phá mất bản chất này, làm cho viên đá mất sự “sống”. Đeo chỉ cho đẹp đôi khi có hại.
[ Ruby Stone sưu tầm và tổng hợp]
On Sale
